Phi công thương mại và nỗi ám ảnh tín hiệu GPS giả: Nguy cơ mới đe dọa an toàn hàng không toàn cầu

Trong bối cảnh xung đột địa chính trị gia tăng tại nhiều khu vực trên thế giới, ngành hàng không dân dụng đang đối mặt với một mối đe dọa mới mang tên tín hiệu GPS giả (GPS spoofing). Những cảnh báo địa hình ảo, sai lệch vị trí hàng chục km hay hệ thống định vị hoạt động bất thường đang trở thành nỗi ám ảnh thường trực đối với phi công thương mại trên các tuyến bay quốc tế.

Tình trạng can thiệp tín hiệu định vị không chỉ gây áp lực lớn cho tổ bay mà còn đặt ra thách thức nghiêm trọng về an toàn khai thác hàng không trong kỷ nguyên số.

GPS giả đang trở thành mối nguy mới của ngành hàng không

Trong nhiều năm qua, hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu GNSS, đặc biệt là GPS của Mỹ, đã trở thành nền tảng cốt lõi cho hoạt động điều hướng hàng không hiện đại. Hầu hết các chuyến bay thương mại hiện nay đều phụ thuộc vào tín hiệu vệ tinh để xác định vị trí, tối ưu hóa đường bay và hỗ trợ hạ cánh chính xác.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo tín hiệu GPS thực chất rất dễ bị can thiệp do cường độ phát sóng từ vệ tinh xuống mặt đất tương đối yếu. Chỉ cần phát tín hiệu mạnh hơn cùng dải tần, các hệ thống điện tử có thể gây nhiễu hoặc đánh lừa hệ thống định vị của máy bay.

Theo các nghiên cứu quốc tế, số lượng chuyến bay gặp hiện tượng nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu GPS đã tăng mạnh kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng phát năm 2022. Các khu vực chịu ảnh hưởng nặng nhất hiện nay bao gồm Trung Đông, biển Baltic và biển Đen.

Phi công đối mặt cảnh báo giả ngay trên không trung

Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất là việc hệ thống buồng lái phát cảnh báo nguy hiểm giả khi máy bay vẫn đang hoạt động bình thường.

Nhiều phi công ghi nhận hệ thống liên tục phát tín hiệu như:

• “Terrain ahead, pull up” (Địa hình phía trước, kéo lên ngay)
• Cảnh báo lệch hướng bay
• Sai lệch vị trí hiển thị trên bản đồ điện tử
• Hệ thống xác định sai tọa độ máy bay

Trong một số trường hợp, hệ thống còn hiển thị vị trí máy bay lệch hàng chục km so với thực tế hoặc báo sai vị trí ngay cả khi tàu bay đang nằm trên đường băng.

Theo Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA), đây là một trong những nguy cơ công nghệ đáng lo ngại nhất hiện nay đối với hàng không dân dụng toàn cầu.

GPS spoofing và jamming nguy hiểm như thế nào?

Các chuyên gia hàng không phân chia hoạt động can thiệp tín hiệu định vị thành hai dạng chính:

Jamming – phá sóng GPS

Đây là hình thức gây nhiễu khiến máy bay không thể nhận được tín hiệu vệ tinh chính xác. Khi đó, hệ thống định vị có thể mất dữ liệu hoặc hoạt động chập chờn.

Spoofing – giả mạo tín hiệu GPS

Nguy hiểm hơn nhiều, spoofing khiến hệ thống dẫn đường của máy bay tin rằng nó đang ở một vị trí hoàn toàn khác với thực tế.

Điều này có thể dẫn tới:

• Sai lệch đường bay
• Kích hoạt cảnh báo giả
• Tăng áp lực xử lý cho phi công
• Ảnh hưởng đến phối hợp kiểm soát không lưu

Dù các hệ thống dự phòng vẫn tồn tại, nhưng việc liên tục phải xử lý tình huống bất thường khiến nguy cơ sai sót trong buồng lái tăng lên đáng kể.

Các tuyến bay quốc tế chịu ảnh hưởng nặng nề

Theo dữ liệu từ các tổ chức theo dõi hàng không quốc tế, trung bình mỗi ngày hiện có khoảng 900 chuyến bay trên toàn cầu bị ảnh hưởng bởi nhiễu hoặc giả mạo tín hiệu GPS.

Các hãng hàng không khai thác đường bay qua khu vực:

• Trung Đông
• Đông Âu
• Biển Baltic
• Biển Đen

được xem là chịu rủi ro cao nhất.

Trong nhiều trường hợp, kiểm soát viên không lưu buộc phải:

• Tăng khoảng cách giữa các máy bay
• Điều chỉnh đường bay
• Hạn chế khai thác tại một số hành lang hàng không

Hệ quả là:

• Thời gian bay kéo dài
• Tiêu hao nhiên liệu tăng
• Chi phí khai thác leo thang
• Nguy cơ chậm chuyến gia tăng

Phi công được huấn luyện ứng phó ra sao?

Để đối phó với nguy cơ GPS giả, các phi công thương mại hiện nay đều được đào tạo xử lý tình huống mất tín hiệu định vị vệ tinh.

Khi hệ thống GPS gặp sự cố, tổ lái có thể chuyển sang sử dụng:

• Hệ thống dẫn đường quán tính
• Radar
• Đài dẫn đường mặt đất
• Các quy trình bay truyền thống

Tuy nhiên, việc chuyển đổi liên tục giữa các hệ thống làm tăng đáng kể khối lượng công việc trong buồng lái, đặc biệt trên các chuyến bay đường dài hoặc tại khu vực có mật độ bay cao.

Các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ lớn nhất nằm ở yếu tố tâm lý. Nếu tình trạng cảnh báo giả diễn ra quá thường xuyên, phi công có thể hình thành phản xạ chủ quan trước các cảnh báo thực sự nguy hiểm.

Châu Âu thúc đẩy giải pháp đối phó GPS giả

Trước tình trạng can thiệp tín hiệu ngày càng phổ biến, nhiều quốc gia châu Âu đã bắt đầu phối hợp xây dựng cơ chế ứng phó chung.

Phần Lan cùng 12 quốc gia thành viên EU recently công bố kế hoạch:

• Chuẩn hóa thuật ngữ liên lạc hàng không
• Chia sẻ dữ liệu nhiễu sóng
• Phối hợp với cơ quan quân sự
• Nâng cấp hệ thống cảnh báo

Bên cạnh đó, giới chuyên gia đề xuất ngành hàng không cần cải tiến sâu về công nghệ, bao gồm:

• Tăng khả năng lọc nhiễu của thiết bị GPS
• Tách biệt hệ thống phụ trợ khỏi tín hiệu vệ tinh
• Phát triển hệ thống định vị dự phòng độc lập

Ngành hàng không bước vào cuộc chiến công nghệ mới

Nếu trước đây nguy cơ lớn nhất với hàng không là thời tiết xấu hoặc sự cố kỹ thuật cơ học, thì hiện nay các mối đe dọa điện tử đang nổi lên như một thách thức hoàn toàn mới.

Sự phát triển của chiến tranh điện tử, drone quân sự và công nghệ gây nhiễu đang khiến không gian hàng không dân dụng ngày càng phức tạp hơn.

Trong bối cảnh ngành hàng không toàn cầu phụ thuộc ngày càng lớn vào tự động hóa và dữ liệu số, việc bảo vệ hệ thống định vị và điều hướng đang trở thành ưu tiên sống còn đối với các hãng hàng không, nhà sản xuất máy bay và cơ quan quản lý bay quốc tế.

Xem thêm:

Vận tải hàng không từ Taguig về Hà Nội

Booking tải hàng không từ Hà Nội đi Hà Lan