Căng thẳng nhiên liệu bay: Phép thử mới đối với an ninh năng lượng và ngành hàng không

Giá nhiên liệu hàng không Jet A-1 tại châu Á đang tăng mạnh, tiến sát mốc 200 USD/thùng, tạo áp lực lớn lên chi phí vận hành của các hãng bay và làm dấy lên lo ngại về an ninh năng lượng trong ngành hàng không. Diễn biến này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động của các hãng bay mà còn tác động tới chuỗi cung ứng, thương mại và logistics.

Theo Civil Aviation Authority of Vietnam, nguồn cung nhiên liệu bay cho các hãng hàng không trong nước hiện chỉ được đảm bảo đến hết tháng 3, trong khi việc nhập khẩu cho tháng 4 và giai đoạn cao điểm du lịch hè vẫn đối mặt nhiều bất định do biến động của thị trường năng lượng toàn cầu.

Giá nhiên liệu Jet A-1 tăng mạnh

Trong ngành hàng không, nhiên liệu thường chiếm khoảng 30–40% tổng chi phí vận hành. Vì vậy, khi giá nhiên liệu tăng mạnh, tác động đến tài chính của các hãng bay là rất rõ rệt.

Theo các cơ quan quản lý hàng không, giá Jet A-1 tại khu vực châu Á đã tăng nhanh từ cuối tháng 2 khi căng thẳng địa chính trị tại Middle East làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

So với giai đoạn trước khi xảy ra xung đột, giá nhiên liệu bay đã tăng mạnh và tiệm cận 200 USD/thùng. Với mức giá này, nhiều hãng hàng không ước tính chi phí khai thác có thể tăng thêm hàng nghìn tỷ đồng mỗi tháng.

Theo International Air Transport Association, khi giá Jet A-1 tăng lên vùng này, chi phí nhiên liệu của các hãng hàng không có thể tăng 50–60%, kéo tổng chi phí vận hành tăng hơn 70%.

Điều này khiến ngành hàng không trở thành một trong những lĩnh vực nhạy cảm nhất trước các cú sốc của thị trường năng lượng.

Ngành hàng không Việt Nam phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nhiên liệu

Một trong những nguyên nhân khiến thị trường nhiên liệu bay trong nước dễ bị tổn thương là sự phụ thuộc lớn vào nguồn cung nhập khẩu.

Theo Bộ Công Thương, khoảng 70–80% nhu cầu Jet A-1 của Việt Nam hiện được nhập khẩu từ các trung tâm lọc dầu trong khu vực như:

• Singapore

• Thailand

• China

Phần còn lại được cung cấp bởi các nhà máy lọc dầu trong nước như:

• Dung Quat Oil Refinery

• Nghi Son Refinery and Petrochemical Complex

Tuy nhiên, sản lượng từ các nhà máy này hiện vẫn chưa đủ để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của ngành hàng không, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm du lịch.

Thị trường cung cấp nhiên liệu tại các sân bay trong nước cũng tập trung vào một số doanh nghiệp lớn như Vietnam Air Petrol Company (Skypec) và Petrolimex Aviation.

Cấu trúc thị trường này giúp việc quản lý thuận lợi hơn nhưng đồng thời khiến khả năng đa dạng hóa nguồn cung còn hạn chế.

Áp lực chi phí buộc các hãng bay phải điều chỉnh

Trên thế giới, các hãng hàng không thường sử dụng hai giải pháp chính để giảm tác động của biến động giá nhiên liệu.

Giải pháp thứ nhất là phụ thu nhiên liệu – khoản phí tách riêng khỏi giá vé nhằm bù đắp chi phí năng lượng tăng cao.

Giải pháp thứ hai là hedging nhiên liệu, tức ký hợp đồng mua nhiên liệu trước với mức giá cố định thông qua các công cụ tài chính.

Nhiều hãng hàng không lớn như Singapore Airlines hay Southwest Airlines đã áp dụng chiến lược hedging trong nhiều năm để ổn định chi phí.

Tại Việt Nam, các cơ chế này chưa được sử dụng rộng rãi. Ngoài ra, giá vé máy bay nội địa hiện vẫn chịu khung giá trần theo cự ly bay, khiến khả năng điều chỉnh chi phí của các hãng bay còn hạn chế.

Trước áp lực chi phí tăng mạnh, cơ quan quản lý đang xem xét khả năng cho phép các hãng bay áp dụng phụ thu nhiên liệu đối với chuyến bay nội địa.

Tuy nhiên, việc tăng giá vé cũng tiềm ẩn rủi ro khi có thể làm giảm nhu cầu đi lại của hành khách.

Chuỗi cung ứng và logistics chịu tác động

Tác động của giá nhiên liệu bay tăng không chỉ dừng lại ở các hãng hàng không.

Trong nền kinh tế toàn cầu, vận tải hàng không đóng vai trò quan trọng đối với nhiều mặt hàng có giá trị cao như:

• Linh kiện điện tử

• Thiết bị công nghệ

• Dược phẩm

• Hàng hóa có giá trị cao

Việt Nam hiện là trung tâm sản xuất của nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu. Một phần lớn linh kiện điện tử và thiết bị công nghệ cao được vận chuyển bằng đường hàng không.

Khi chi phí nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển hàng không cũng tăng theo, làm gia tăng chi phí logistics cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Ngoài ra, nhiều chuyến bay quốc tế hiện phải điều chỉnh lộ trình để tránh các khu vực xung đột tại Trung Đông, khiến thời gian bay dài hơn và tiêu tốn thêm nhiên liệu.

Điều này tạo áp lực chi phí lên toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bài toán dài hạn cho an ninh năng lượng

Trước những biến động của thị trường năng lượng, nhiều quốc gia đã xây dựng các cơ chế nhằm tăng khả năng chống chịu.

Ví dụ, Singapore và Japan duy trì hệ thống dự trữ nhiên liệu chiến lược, giúp ổn định nguồn cung khi thị trường biến động.

Trong khi đó, Thailand và Indonesia cho phép các hãng hàng không điều chỉnh phụ thu nhiên liệu linh hoạt theo thị trường.

Đối với Việt Nam, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng chiến lược dài hạn nhằm:

• Tăng năng lực sản xuất nhiên liệu bay trong nước

• Đa dạng hóa nguồn nhập khẩu

• Xây dựng hệ thống dự trữ nhiên liệu chiến lược

Trong dài hạn, nhiều quốc gia cũng đang thúc đẩy phát triển nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và giảm phát thải carbon.

Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu lĩnh vực này, dù chi phí sản xuất hiện vẫn cao hơn so với nhiên liệu truyền thống.

Thách thức mới đối với nền kinh tế

Căng thẳng nhiên liệu bay cho thấy an ninh năng lượng không chỉ là vấn đề của ngành điện hay xăng dầu, mà còn liên quan trực tiếp đến hàng không, du lịch và chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng phụ thuộc vào vận tải hàng không, việc bảo đảm nguồn cung nhiên liệu ổn định trở thành yếu tố quan trọng đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Những biến động hiện nay đang đặt ra một phép thử mới đối với khả năng chống chịu của ngành hàng không và hệ thống logistics, đồng thời thúc đẩy nhu cầu xây dựng chiến lược an ninh năng lượng dài hạn cho Việt Nam.